W permakulturze nie ma kwasów. Są tylko zasady. Hahahahaha… boki zrywać. Taki suchar na dobry początek dnia. Przyzwyczajajcie się. Tego mam mnóstwo. Tematem tego artykułu są zasady permakultury. Warto przyjrzeć się nim, by świadomie zaplanować ogród w zgodzie z wzorcami naturalnymi.

Do rzeczy…

12 zasad permakultury – spis treści

1. 12 zasad permakultury – pokrótce

2. po co mi zasady permakultury?

3. 12 zasad permakultury wymienione

12 zasad permakultury – pokrótce

Zasady permakultury to zbiór wytycznych. Należy tu zaznaczyć, że 12 zasad permakultury to przede wszystkim wytyczne projektowe. Planując ogród według nich planujesz uprawy zbliżone do systemów istniejących w przyrodzie.  Innymi słowy, zasady permakultury to kryteria, dzięki którym uzyskasz bardziej naturalny, etyczny oraz obfity w zbiory ogród.

Permakultura to mniej określony wzór, a bardziej fleksyjny system. Każdy ogrodnik jest inny, każdy teren jest inny, nie ma rozwiązania “kopiuj-wklej”. Z drugiej strony, istnieje szereg zasad, które się sprawdzają w fazie projektowania. Zasady permakultury opracował David Holmgren. Jest ich dwanaście.

Przeczytaj: “Permakultura – Lasu Nikt Nie Podlewa Ani Nie Plewi, A Obfituje; Zaprojektuj Dużo Obfitsze Zbiory Za Dużo Mniejszy Nakład Pracy

Po co mi zasady permakultury?

Artykuł zatytułowany “zasady permakultury” brzmi ciekawie. Może przeczytasz. Nie znaczy to, że dasz się przekonać, że zasady permakultury warto zastosować na własnym podwórku. Przecież masz już system, przekazywany z dziada na pradziada, który działa dla Ciebie. Cóż więcej mogą wnieść zasady permakultury w Twoje życie?

Mogę do rana opowiadać Ci o tym jak zasady permakultury sprawdziły się w naszym ogrodzie. Jednak myślę, że warto to zadanie powierzyć mądrzejszym i bardziej doświadczonym. Za chwilę wyłożymy Ci pokrótce jakie są zasady według których warto rozplanować swoje uprawy – czy to na balkonie, czy to na obszernych hektarach. Wpierw, zachęcam Cię do zapoznania się z krótkim wywodem austriacko-nowozelandzkiego permakulturowca. Joe Polaischer, właściciel Rainbow Valley Farm, podkreśla potrzebę systemów permakultury, pisząc:

Zasoby naturalne naszej planety są coraz bardziej narażone na szwank. Wciąż rosnąca liczba ludzi przyczynia się do przeciążania naturalnych systemów, które przecież dają nam życie…

Ruch permakultury, rosnący w siłę na całym świecie, ze swą zrównoważoną gospodarką cyklów w konstruktywny sposób przyczynia się do zwalczania … problemów. Pokazuje drogę do zrównoważonego i przyszłościowego społeczeństwa. Ludzie …, którzy rozwijają i propagują idee permakultury, pokazują nam alternatywę dla życia wbrew naturze – życie w zgodzie z nią.

(Holzer 8)

12 zasad permakultury wymienione

Wiele można by pisać o zaletach permakultury i zasad permakultury. Bez wątpienia poruszymy te tematy jeszcze wiele razy. Teraz, czas przejść do dwunastu założeniowych zasad permakultury. Zapraszam do lektury.

1. Obserwuj i bierz udział (Observe and interact):

Żeby stworzyć idealny system, trzeba wiedzieć z czym się pracuje. Zaleca się nawet obserwację przez rok w celu zapoznania się z takimi aspektami terenu jak tor słońca, zachowanie gleby przez sezony, natywną roślinnością, itp. Sepp Holzer, permakulturysta z 50cioletnim stażem, podkreśla wartość obserwacji:

Jest to jedna z najważniejszych umiejętności, jakie człowiek powinien sobie przyswoić podczas kontaktu z naturą. Opłaca się przeanalizować, dlaczego coś rośnie źle, by móc dojść do ważnych konkluzji. Dlaczego jedno jest tak piękne i zdrowe, podczas gdy drugie wygląda mizernie i choruje? Dlaczego jedna roślina jest ciemnozielona i soczysta, a inna matowa i blada? Od samego początku decydujący wpływ na mój sukces miało prowadzenie intensywnych obserwacji w ogrodzie.

(Holzer, 20)

2. Złap i zatrzymaj energię (Catch and store energy):

Po co marnować cenne i darmowe zasoby? Woda, światło, grawitacja, plony, sam ekosystem – to wszystko wartościowe części układu permakultury. Jeśli system jest odpowiednio zaprojektowany, pracuje za nas. Z odpowiednim projektem, zasobów odpowiednio wykorzystanych nie zabraknie, kiedy zaistnieje potrzeba. Tę zasadę doskonale ilustruje pierwszy kontakt młodego Holzera z uprawą:

Pierwsze doświadczenia z glebą i ziemią zebrałem już jako dziecko. Miałem wtedy do dyspozycji mały, bardzo kamienisty i suchy teren na stromiźnie w pobliżu naszego domu, którą ojciec wydzierżawił mi do gospodarowania za dwa szylingi … Na tym terenie założyłem mały zagon, który stał się pierwszym tarasem dla moich roślin.  Do jego budowy wykorzystałem kamienie. Wkrótce wyrosły tam poziomki … Zauważyłem, że poziomki rosnące tuż przy kamieniach były słodsze i większe niż zwykle. Nazywałem je  poziomkami kamiennymi … i pod tą nazwą wymieniałem je w szkole na gumki i książki…

Kamienie są ciepłe i umożliwiają wyrównanie temperatur, zbiera się pod nimi wilgoć, pojawiają się liczne dżdżownice, a życie w ziemi staje się bardziej aktywne – wszystko to miało pozytywny wpływ na moje poziomki.

(20)

3. Bądź wydajny (Obtain a yield):

Nie marnuj swojego czasu i wysiłku umysłowego i fizycznego. Jeśli już się do czegoś przykładasz, niech się to opłaci Tobie i wszystkim wokoło. Inaczej, sadząc wiele gatunków, masz pewność, że przynajmniej jeden z nich wyrośnie. Jeśli akurat w tym roku zgniją ci śliwki, i tak zbierzesz tony jabłek; jeśli ślimaki zeżrą całą sałatę, i tak najesz się do syta pomidorami. Sepp pisze:

Założyłem stawy, tarasy i ogrody roślinne, alternatywną szkółkę drzewek, zająłem się między innymi hodowlą ryb, dzikiego bydła i grzybów. Niezależnie od różnych zastosowań gospodarstwa zawsze zwracałem uwagę na to, by się nie wyspecjalizować i nie mieć jednego źródła dochodu. Chciałem być wszechstronny, aby mieć możliwość reagowania na zmieniające się warunki zbytu.

(13)

4. Stosuj samodyscyplinę i zaakceptuj skutki swoich działań (Apply self-regulation and accept feedback):

Systematyczność to piękne słowo i jeszcze piękniejszy nawyk. Dla nas zwykłych śmiertelników, którzy nie urodzili się z tym darem zaznaczę, że raz do roku to też systematycznie. Złym nawykiem z kolei jest brak umiejętności przyznania się do błędu. Na tym polega postęp, że identyfikujemy i eliminujemy niepożądane zachowania.

Sepp pisze również o podstawowych błędach, które popełniamy, stosując tradycyjne filozofie rolnicze. Wysadzamy skały, “by sztucznie stworzyć łąki i pola” (21). Osuszamy mokradła pełne storczyków i zamieniamy w “monokultury świerkowe” (21). Karczujemy, zmieniamy bieg rzek, niszczymy równowagę biologiczną. Tracą na tym rośliny, zwierzęta i ludzie. Jakie jest rozwiązanie? Słowami Seppa:

Pierwszym ważnym krokiem w dobrym kierunku jest świadomość i przyznanie się do pomyłki. Dopiero później należy spróbować wrócić do naturalnego zachowania i myślenia. Na ogół najlepiej poszukać błędów u siebie, a nie u innych. Ja również wielokrotnie myliłem się w imię tak zwanego rolnictwa postępowego…

Na szczęście … zorientowałem się, że postępuje źle. Szkody powstałe do tego momentu można było jeszcze naprawić. Jednak bez nabytej wcześniej wiedzy i świadomości jej konsekwencji z pewnością wybrałbym drogę tak zwanego postępu.

(22)

5. Stosuj i doceniaj zasoby i usługi odnawialne (Use and value renewable resources and services):

Konsumpcjonizm nie jest absolutnym złem, ale kapkę więcej samodyscypliny w tej kwestii nie zaszkodzi. Chcesz płot? Zapleć sobie z gałązków. Chcesz doniczkę? Może masz stary garnek, koszyk albo szafę, którą możesz wykorzystać? Potrzebujesz nawozu? Użyj tego, co masz pod ręką:

Natura dała nam do dyspozycji dostatecznie dużo roślin, które dzięki swojemu składowi świetnie nadają się do pozyskiwania skutecznych wyciągów i nawozów … Najpopularniejszym i najbardziej uniwersalnym wyciągiem jest wyciąg z pokrzywy: dzięki wysokiej zawartości azotu jest ona dobra do nawożenia i wzmocnienia rośliny … Taki naturalny środek do opryskiwania upraw można w prosty sposób samodzielnie przygotować, i to za darmo!

(251)

Przeczytaj: “Zbieranie Nasion – Korzystaj z Darmowych Darów Własnego Ogrodu, by Mniejszym Nakładem Pracy Uprawiać Obfitszy i Zdrowszy Ogród w Przyszłym Sezonie

6. Nie wytwarzaj odpadów (Produce no waste):

Nie marnuj. Używaj, co masz. Tyle, ile potrzebujesz. Nie wyrzucaj czegoś, co może mieć alternatywne zastosowanie. Już kilka razy podkreślaliśmy, że permakultura to spójne ze sobą systemy, które same siebie napędzają. Zasada szósta znajduje dobrą ilustrację w sposobie hodowli zwierząt Seppa Holzer:

W gospodarstwie płodozmiennym karmienie zwierząt ogranicza się do dokarmiania ich w zimie. Tak jak świnie, tak i dzikie bydło ma dostęp do bujnej roślinności i pól, na których zimą może żywić się rzepami, kapustą pastewną, topinamburem, i wieloma innymi roślinami. Oprócz tego otrzymuje siano, zboże i wytłoczyny z jabłek oraz gruszek, powstałe podczas produkcji moszczu.

(134)

Przeczytaj: “Mulcz to Klucz – Nie Uwierzysz Jak Stała i Głęboka Warstwa Mulczu (Ściółki) Drastycznie Odmieni Twoje Zbiory

7. Projektuj od wzorców do szczegółów (Design from patterns to details):

Od ogółu do szczegółu. Skup się na dobrze zaplanowanym, ogólnym schemacie, zgodnym z krajobrazem, z którym masz do czynienia. Każdy ogród będzie inny – każdy ogród ma swoje zalety i swoje wyzwania. Należy w pierwszej kolejności przystąpić do obserwacji ogólnych cech terenu, aby później przejść do szczegółowych rozwiązań. Przykładowo:

Krajobraz permakulturowy jest ukształtowany tak, by umożliwić współistnienie wszystkich organizmów . Tylko w ten sposób gospodarowanie będzie zrównoważone i stabilne. Podczas planowania uwzględnia się i wykorzystuje wszelkie dostępne zasoby: źródła, stawy, bagna, skały, las oraz budynki … można zrobić wszystko, na co pozwolą dany krajobraz i warunki gruntowe … Jeśli pole graniczy na przykład z ulicą czy torami kolejowymi lub znajduje się w pobliżu fabryki, można założyć rabaty podwyższone i pagórkowe, by chroniły ten obszar przed emisją gazów, pyłem, hałasem, i spalinami. W takim wypadku umieszczam je na granicy działki i sadzę na nich różne drzewa i krzewy … Powstaje swego rodzaju żywopłot, w którym dom i schronienie znajdą liczne ptaki, jeże i owady.

(25)

8. Łącz, nie dziel (Integrate rather than segregate):

W typowym ogrodzie zasadzimy kapustę z kapustą, marchew z marchwią, itp. Drzewka rosną w kółeczku łysego gruntu, nawet plewimy żeby oddzielić gatunek od gatunku. Tymczasem w naturze wszytko rośnie na razem. I obfituje.

Roślinki pomagają sobie na wzajem. Jedne mają długą korzeń, którą ściągają z gruntu wartości odżywcze i dzielą się z innymi. Drzewa zapewniają mniejszym roślinom cień w lato i kompost na jesień. Gatunki okrywowe chronią glebę (i przez to rośliny) przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Jedne gatunki przyciągają dla innych zapylacze, inne odstraszają szkodniki.

Ta zasady tyczy się nie tylko sadzenia roślin, ale i łączenia systemów, np. uprawy roślin i hodowli zwierząt. Koza jest doskonałą kosiarką, kury zjedzą, co koza przeoczyła – jedno i drugie rozrabiają grunt i nawożą ją, jednocześnie karmiąc siebie. Po paru tygodniach, zwierzęta mogą przejść parę metrów dalej, a przygotowaną przestrzeń pod uprawy można wysadzić tym, czego dusza zechce. Przedstawiam przykład z życia Seppa:

Wypasam na … terenie świnie i wspieram proces regulacji roślinności, rozrzucając na wybranym miejscu groszek, fasolę lub ziarna kukurydzy. Wtedy świnie będą chętniej się tu żywić. Rośliny i korzenie zostaną częściowo zjedzone lub zgniecione i uschną. Po wykonaniu zadania, zaczynam wypasać świnie gdzie indziej, a na tym gruncie sieję rośliny mające duże wymagania, na przykład tompinambur … które zbierają nadwyżki składników pokarmowych i pogarszają warunki glebowe dla “chwastów”. Poza tym rosną one szybko i są wysokie, dzięki czemu zasłaniają i wypierają pozostałe rośliny … Tą metodą pozbywam się niepożądanej roślinności, wyrównuję zawartość składników pokarmowych i jeszcze mam dobre zbiory.

(103)

Przeczytaj: “Rośliny Wiążące Azot – 23 Rośliny, Które Podwyższą Ilość i Jakość Zbiorów, Nawożąc Twój Ogród za Ciebie

9. Stosuj małe i powolne rozwiązania (Use small and slow solutions):

Słońce – motyka, motyka – słońce. Pojmuje?

Nie porywaj się na kilka kilometrów kwadratowych z kilkoma drzewkami. Fakt, że to w końcu urośnie ale do tego czasu będzie chaos i bałagan (uwierzcie, ekhm..). Zacznij po malutku, od jednej części. Skup się jak Karate Kid na rozwoju jednego, a rezultaty będą wielkie.

Sepp opisuje w skrócie swoją długoletnią, spokojną pracę krok po kroku:

Rozpocząłem więc rekultywację moich terenów, nie zwracając przy tym uwagi na wytyczne. Ważne było dla mnie również to, żeby moje zwierzęta odzyskały zdrowie i odporność. Wreszcie mogłem ponownie wprowadzić w życie swoje wyobrażenia i wieść życie rolnika. Zacząłem od ulepszania i powiększania  tarasów założonych w czasie dzieciństwa. Użyłem do tego maszyn. Następnie zaplanowałem rozsądne wykorzystanie źródeł znajdujących się na moim terenie. Ponieważ zawsze bardzo chętnie zajmowałem się rybami, na całym obszarze założyłem stawy i jeziora, by w ten sposób  poszerzyć hodowlę ryb. Dzięki temu powoli zaczął powstawać obecny krajobraz permakultury na Krameterhofie.

(22)

10. Stosuj i doceniaj różnorodność (Use and value diversity):

Im większa różnorodność, tym zdrowszy ogród. Mierzymy w obfitość gatunków roślin, za czym przypełzną i owady i przylecą ptaszki i przytuptają jeżyki i przyjaciele.

Praktyczniej, jeśli mam grządkę jarmużu i przyleci ćma, która tak pięknie i niesmacznie maluje ten jarmuż na biało, to oberwie cały rząd warzyw. Jeśli z kolei ćma musi się przecisnąć przez 3 inne gatunki roślinności żeby się dostać do kolejnego jarmużu, może jej się odechce. Jeszcze lepiej – jeśli jarmuż rośnie tuż obok czegoś odstraszającego ćmę, może w ogóle się nie pojawić.

Na nowo zbudowanym tarasie posadziłem drzewa owocowe, a teren wokół nich obsiałem różnymi roślinami wspierającymi, które z jednej strony poprawiają warunki wzrostu drzewa (nawóz zielony), a z drugiej – służą jako pokarm dla zwierząt, odwracając ich uwagę od drzewa.

(166)

11. Wykorzystuj krawędzie i doceniaj elementy graniczne (Use edges and value the marginal):

Chodzi w skrócie o to że na granicach stref (np. rabat i trawnik, ogród i pole, itp.) dzieje się najwięcej – tam znajduje się najwięcej gatunków i można znaleźć najgorętszą akcję. W permakulturze zaleca się, zamiast tworzenia wielkich obszarów monokultur, uprawiać mniejsze, zwarte i spójne systemy.

W każdym razie, im więcej krawędzi, tym więcej się dzieje, stąd często też poleca się stosowania kształtów opływowych przy projektowaniu. Kształty opływowe dostarczają więcej powierzchni krawędzi. Zasada efektów brzegowych w wykonaniu Seppa brzmi następująco:

Kształtowanie krajobrazu w permakulturze nie jest niczym innym jak rekultywacją po części zniszczonego krajobrazu naturalnego. Chodzi o powrót do niewielkich krajobrazów na wzór naturalnych ekosystemów. W ten sposób można rozwiązać problem gospodarki monokulturowej, która niszczy glebę i zanieczyszcza wody gruntowe.

(23)

12. Kreatywnie wykorzystuj zmiany i reaguj na nie (Creatively use and respond to change):

Bądź fleksyjny. Pracuj z ogrodem, nie przeciwko niemu. Pozwól ogrodowi się rozwijać, nawet jeśli twój plan był inny. Przedstawiam kolejną wstawkę z serii “przygody małego Seppa”:

Znalazłem w drodze do domu kilka drzewek dzikiej jabłoni rosnących na żwirowisku. Nie mogłem się powstrzymać i zabrałem je ze sobą … Z radością zaniosłem je do domu i przed zasadzeniem zapragnąłem jeszcze pokazać je mamie. Zamiast pochwały dostałem  jednak burę, ponieważ mamie było szkoda dorodnych drzewek, które o tej porze roku i z pięknie wypuszczonymi pędami nie miały szans na wyrośnięcie…

Mama wytłumaczyła mi, że zwiędną, ponieważ było zbyt późno na przesadzanie i drzewka miały pełno pędów liści. Wpadłem na  pomysł usunięcia (czyli wyskubania) wszystkich listków … Tym samym w moim ogrodzie stały suche i chude drzewka … Tak minęło kilka tygodni, aż nagle jedno z drzew rzeczywiście zaczęło wypuszczać pędy …

Z tego doświadczenia powstała później moja “metoda szokowa” . Jest to środek zaradczy, dzięki któremu mogę przesadzić źle ukorzenione drzewa bez bryły ziemi, nawet jeśli są pokryte liśćmi i mają kwiaty lub owoce.

(194)

 

Oto w pigułce 12 zasad permakultury.

zasady permakultury uczą jak zadbać o wszystkich; tu: ostatki ze zbiorów pigwy, posłużą jako pożywienie dla zwierząt oraz nawóz dla gruntu

zasady permakultury uczą jak zadbać o wszystkich; tu: ostatki ze zbiorów pigwy, posłużą jako pożywienie dla zwierząt oraz nawóz dla gruntu

zasady permakultury wskazują na system upraw w zgodzie z naturą - jedna z ważniejszych punktów to unikanie monokultur i zachęcanie roślin do życia w symbiozie (tu: borówka z dziewanną)

zasady permakultury wskazują na system upraw w zgodzie z naturą – jedna z ważniejszych punktów to unikanie monokultur i zachęcanie roślin do życia w symbiozie (tu: borówka z dziewanną)

zasady permakultury tyczą się każdego elementu ogrodu - roślin, zwierząt, mikroorganizmów, grzybów, nawet tzw. "chwastów"

zasady permakultury tyczą się każdego elementu ogrodu – roślin, zwierząt, mikroorganizmów, grzybów, nawet tzw. “chwastów”

zasady permakultury to wytyczne prowadzące do obfitych, ale i etycznych i naturalnych plonów

zasady permakultury to wytyczne prowadzące do obfitych, ale i etycznych i naturalnych plonów

zasady permakultury pomagą Ci podrasować swój ogród (np. zbieraj plony późną jesienią)

zasady permakultury pomogą Ci podrasować swój ogród (np. zbieraj plony późną jesienią)

Więcej na temat zasad projektowania pisze autor strony premakultura.

Zgadzasz się? Masz wątpliwości? Pytania? Sugestię? Podziel się ze wszystkimi w komentarzach.

 


Więcej na temat 12 zasad permakultury:


Bibliografia:

  • Holzer, Sepp. Permakultura Seppa Holzera. Wrocław 2014.

 


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *